Dünya Bankası’nın 2024 ülke raporuna göre, yurt dışında yaşayan Kosova diasporası dünyanın en büyüklerinden biri olup sayısı 700 bin ile 900 bin arasında değişiyor. Diaspora, özellikle aile üyelerine gönderilen havaleler yoluyla ülke ekonomisinde kilit bir rol oynamaya devam ediyor.

Kosova vatandaşı diaspora mensupları, hem yerel hem de ulusal seçimlerde oy kullanma hakkına sahip. Dünya Bankası’na göre diasporanın kalkınmaya katkısı yalnızca havalelerle sınırlı değil; diaspora topluluklarının farklı iş kanalları aracılığıyla yerel ekonomiye dâhil olması, kalkınma üzerindeki etkiyi daha da artırabilir.

Ancak konu seçimlerde oy kullanmaya geldiğinde, Kosova içindeki siyasi iklim sıklıkla gergin ve kutuplaşmış bir hâl alıyor. Siyasi partilerle başlayan tartışma, kısa sürede televizyon stüdyolarına taşınıyor ve odak noktası diasporanın oy kullanıp kullanmaması gerektiği sorusu oluyor.

Bir tarafta, diasporadan en fazla desteği alan en büyük siyasi parti Vetevendosje yer alıyor. Diğer tarafta ise büyük şehirlerde tabanlarını güçlendirmeye çalışırken Vetevendosje’yi yurt dışında yaşayan Kosovalıları araçsallaştırmak ile suçlayan siyasi partiler bulunuyor.

Peki, tartışma yalnızca diasporanın meşruiyeti ve oy kullanma hakkı etrafında mı dönmeli, yoksa diasporanın ihtiyaçlarının parlamentoda adil ve yapısal bir biçimde temsil edilmesini sağlayacak başka modeller de mümkün mü?

İsviçre gazetesi Tages-Anzeiger’in dış politika editörü Enver Robelli, Kosova’nın Hırvatistan modelini örnek almasını öneriyor. Bu modele göre diasporaya üç ila altı milletvekilliği ayrılarak seslerinin parlamentoda doğrudan temsil edilmesi sağlanabilir.

Robelli, OBCT’ye yaptığı açıklamada; “Diasporanın kendine özgü sorunları var. Bu sorunların Kosova Parlamentosu ve diğer ilgili kurumlarda dile getirilmesi gerekiyor. Bana göre bunun en iyi yolu, Hırvatistan örneğinde olduğu gibi, diasporanın özel bir seçim bölgesi ilan edilmesi ve oy hakkına sahip kişilerin parlamentoya üç ila beş diaspora temsilcisiseçebilmesidir. Bu milletvekilleri diasporanın özgün ihtiyaçlarına odaklanabilir.” ifadesini kullandı.

Halihazırda diaspora oy kullanma süreci, Kosova Meclisi tarafından 2023 yılında kabul edilen Genel Seçimler Yasası ile düzenleniyor. Yasanın 96. maddesi, diaspora seçmenleri için özel kayıt sürecini ayrıntılı şekilde tanımlıyor.

Parlamento seçimlerinde oy kullanmanın üç yolu bulunuyor. Bunlar; diplomatik temsilciliklerde bizzat oy kullanmak, posta yoluyla oy vermek ya da Kosova Merkez Seçim Komisyonu (KQZ) tarafından yurt dışındaki elçilik ve konsolosluklarda kurulan posta sandıkları aracılığıyla oy pusulası teslim etmek.

Kosova diasporasının büyüklüğüyle kıyaslandığında, kayıtlı seçmen sayısı oldukça düşük kalıyor. Yaklaşık 77 bin kişikayıt yaptırmış durumda. Bunların da 19.260’ı diplomatik temsilciliklerde oy kullanmayı tercih ederken, geri kalanlar posta yolunu seçti.

Robelli, 80 binden az seçmenin kayıt yaptırmasının, diasporanın Kosova siyasetini sanıldığı kadar takıntı hâline getirmediğini gösterdiğini belirtiyor. “Eğer yalnızca Almanca konuşulan ülkelerde yaklaşık 500 bin oy hakkına sahip Kosova vatandaşı yaşıyorsa, bunların sadece yüzde 15–16’sı seçimlere katılma iradesi göstermiş demektir.” diye de ekliyor.

Viyana’daki Kosova Cumhuriyeti diplomatik temsilciliğinde gerçekleştirilen Şubat 2025 seçimlerinden arşiv görüntüsü.

Merkez Seçim Komisyonu Sözcüsü Valmir Elezi, OBCT’ye yaptığı açıklamada, her iki oy kullanma seçeneğinde de diaspora seçmenlerinin seçim günü Kosova’da oy kullanmadığını söyledi.

Elezi, “Diplomatik temsilciliklerde oy verme işlemi, Kosova’daki seçim gününden bir gün önce organize ediliyor. Posta yoluyla oy kullanmada ise Merkez Seçim Komisyonu oy verme süresini belirliyor ve son tarih Kosova’daki seçimlerden bir gün önce oluyor.” dedi.

Vetevendosje Hareketi’nin, büyükelçilikler dışında ek oy verme alanları oluşturulmasına yönelik talebi Merkez Seçim Komisyonu tarafından kabul edilmişti. Ancak bu karar, Kosova Demokratik Birliği (LDK)’nin başvurusu üzerine Yüksek Mahkeme tarafından iptal edildi.

LDK, bu uygulamanın diaspora oylarının manipülasyonuna kapı aralayabileceğini savundu. Konu, seçim öncesi dönemde yeniden tartışmalı bir başlık hâline gelerek, siyasi aktörler arasında diasporaya kimin daha fazla önem verdiğine dair karşılıklı suçlamaları alevlendirdi.

Priştine Üniversitesi’nde sanat profesörü ve siyaset analisti olan Besa Luzha da Kosova’nın diaspora için daha işlevsel oy kullanma modelleri geliştirmesi gerektiği görüşünde. Hırvatistan, İtalya ve Fransa örneklerine atıfta bulunan Luzha, bu tür reformların hem kutuplaşmayı azaltabileceğini hem de diasporadaki duygusal oy verme eğilimini dengeleyebileceğini ifade ediyor.

Luzha, bu durumu şu sözlerle açıklıyor: “Diasporada yaşayan seçmenlerin bir kısmı, Kosova’da yaşamadan bazı konularda daha duygusal temelli tercihler yapabiliyor. Oysa Kosova’da yaşayanlar, eğitim, sağlık ve sosyal hizmetlerdeki yetersizliklerle doğrudan karşı karşıya. Diasporanın bu sorunları birebir yaşamaması, ülkede yaşayanlar açısından değerlendirmelerin gerçeklikten kopuk olduğu algısını yaratabiliyor.”

Sürece yakın kaynaklara göre, herhangi bir değişiklik yapılabilmesi için siyasi partilerin önce bir seçim reformu üzerinde uzlaşması, ardından da diasporaya özel parlamenter temsilin tartışmaya açılması gerekiyor.

Parlamentonun yaklaşık bir yıldır işlevsiz olması nedeniyle bu tartışmalar henüz somutlaşmış değil. 28 Aralık’ta yapılacak seçimler için Kosova Merkez Seçim Komisyonu, diasporanın oy kullanabilmesi amacıyla Avrupa ağırlıklı olmak üzere 24 ülkede, ayrıca ABD, Kanada ve Japonya’daki diplomatik temsilciliklerde hazırlıklarını tamamladı.

Posta yoluyla oy kullanımını kolaylaştırmak için ise 23 ülkede posta sandıkları devreye alındı. Böylece yaklaşan seçimlerde diasporanın katılımına yönelik hazırlıkların son aşamasına geçilmiş oldu.

Bu makale OBCT’den yeniden yayımlanmıştır

Translated by Gizem Gülen Tauç